Powrót Rosatomu do Buszehru jako instrument rosyjskiej polityki wobec Iranu

Elektrownia na linii ognia

Budowę Buszehru rozpoczął w 1975 roku zachodnioniemiecki Kraftwerk Union, który wycofał się z Iranu po rewolucji 1979 roku. Na mocy umowy z 1995 roku dokończyła ją strona rosyjska, dziś działająca w strukturach Rosatomu. Blok 1 przyłączono do sieci w 2011 roku, a dwa lata później przekazano go stronie irańskiej. W 2016 roku zainaugurowano projekt budowy bloków 2 i 3. Pierwsze betonowanie fundamentów bloku 2 nastąpiło w 2019 roku. Elektrownia pozostaje jednym z najtrwalszych symboli rosyjsko-irańskiej współpracy jądrowej.

Wojna rozpoczęta w lutym 2026 roku po raz pierwszy postawiła pracujący reaktor w strefie bezpośrednich działań zbrojnych. Do początku kwietnia Iran zgłosił Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej (MAEA) cztery uderzenia w pobliżu obiektu. Najpoważniejsze z nich, 4 kwietnia, uszkodziło budynek pomocniczy i zabiło pracownika ochrony fizycznej. Dyrektor generalny MAEA Rafael Grossi poinformował, że jeden z pocisków spadł około 75 metrów od granicy terenu elektrowni, i ostrzegł, że uderzenia w pobliżu pracującego reaktora mogą doprowadzić do poważnej awarii radiologicznej o skutkach wykraczających daleko poza Iran.

Na początku marca, już po rozpoczęciu ewakuacji, w Buszehrze przebywało 639 pracowników Rosatomu, a Lichaczow mówił o wybuchach słyszalnych kilka kilometrów od strefy ochrony fizycznej elektrowni. Korporacja wycofywała personel etapami i do połowy kwietnia na miejscu pozostało około 20 osób z kadry kierowniczej i obsługi odpowiedzialnej za bezpieczeństwo urządzeń. Powrót rozpoczął się 10 lipca, gdy po rozmowach delegacji Rosatomu i MAEA w Kaliningradzie do Buszehru wyruszyła sześcioosobowa grupa. Według danych Rosatomu w sierpniu na miejscu pracowało 25 Rosjan (wliczając tych, których nie ewakuowano), na początku września 45, w drugiej połowie miesiąca 63, a 11 października 135. To wciąż mniej więcej piąta część stanu sprzed wojny. 16 października Lichaczow zapowiedział w rosyjskiej telewizji państwowej zwiększenie obsady do 200 specjalistów, wskazując, że w rozmowach Władimira Putina z przywódcami Iranu priorytetem były kontynuacja budowy, obsługa eksploatacyjna i wsparcie techniczne. Nawet po osiągnięciu tego poziomu rosyjska obecność stanowiłaby mniej niż jedną trzecią obsady z początku marca.

Jeszcze w sierpniu Lichaczow zastrzegał, że pełny powrót będzie możliwy dopiero po ostatecznym porozumieniu amerykańsko-irańskim o zakończeniu działań zbrojnych. Takiego porozumienia nadal nie ma - czerwcowe ustalenia o zawieszeniu broni załamały się w lipcu, a Stany Zjednoczone przywróciły blokadę morską Iranu. Moskwa uznała więc obecny poziom ryzyka za akceptowalny i nie zamierza czekać na rozstrzygnięcia polityczne.

Co Rosja zyskuje na powrocie do Buszehru?

Najprostsze wyjaśnienie ma charakter handlowy i techniczny. Buszehr jest tylko częścią rosyjskiego portfela w Iranie. We wrześniu 2025 roku Rosatom i spółka Iran Hormoz podpisały umowę o deklarowanej wartości 25 mld dolarów na budowę czterech bloków o łącznej mocy około 5 GW w Siriku w prowincji Hormozgan, a Rosatom i Organizacja Energii Atomowej Iranu zawarły równolegle memorandum w sprawie małych reaktorów modułowych. Produkcja urządzeń dla bloku 2 Buszehru nie została przerwana nawet w najgorętszej fazie wojny. Według informacji Rosatomu podanych w maju wykonanie reaktora dla tego bloku przekroczyło 60 proc., wytwornic pary osiągnęło połowę, a wysyłka kluczowych urządzeń do Iranu ma ruszyć w 2027 roku. Wycofanie się z Buszehru podważyłoby wykonalność całego projektu.

Drugi motyw dotyczy reputacji. Rosatom sprzedaje nie tylko reaktory, lecz także obietnicę, że nie porzuci klienta w kryzysie. W branży, w której cykl inwestycyjny trwa kilkanaście lat, taka obietnica ma wymierną wartość. Wytrwałość w Iranie może być czytelnym sygnałem dla odbiorców w Turcji i Egipcie, gdzie korporacja buduje elektrownie, oraz w Kazachstanie i Uzbekistanie, gdzie rozwija nowe projekty.

Trzeci motyw ma wymiar dyplomatyczny. Moskwa ponawiała propozycję przejęcia irańskiego zapasu wysoko wzbogaconego uranu. Władimir Putin przedstawił tę propozycję Donaldowi Trumpowi w marcu, a Biały Dom ją odrzucił. W kwietniu Kreml podtrzymał ofertę, a Lichaczow przekonywał, że Rosja ma w tej dziedzinie szczególne doświadczenie, ponieważ w 2015 roku, w ramach realizacji porozumienia nuklearnego (JCPOA), przejęła znaczną część irańskiego nisko wzbogaconego uranu. Rozbudowana obecność w Buszehrze daje tej ofercie zaplecze kadrowe i logistyczne na wypadek, gdyby rozmowy wróciły do kwestii zapasu. Jednocześnie obecność ponad stu obywateli rosyjskich może podnosić polityczny koszt ewentualnego uderzenia w pobliżu elektrowni, ponieważ ofiary wśród nich mogłoby wywołać kryzys w stosunkach rosyjsko-amerykańskich.

Rachunek Teheranu: legitymizacja i osłona

Dla Iranu powrót Rosjan łączy znaczenie energetyczne, techniczne i polityczne. Państwo to zmaga się z niedoborami energii elektrycznej w okresach szczytowego zapotrzebowania, ale blok o mocy około 1000 MW pokrywa jedynie niewielką część potrzeb. Ważniejsza jest legitymizacja. Eksploatowana we współpracy z Rosją i objęta zabezpieczeniami MAEA elektrownia stanowi widoczny przykład cywilnego wykorzystania energii jądrowej. Nie przesądza to jednak o prawie Iranu do krajowego wzbogacania uranu: artykuł IV układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT) uznaje prawo do pokojowego wykorzystania energii jądrowej, ale nie wymienia wprost uprawnienia do wzbogacania, którego zakres jest przedmiotem sporów. Stanowisko Teheranu 8 października ponownie zadeklarował szef Organizacji Energii Atomowej Iranu Mohammad Eslami, odrzucając zarówno wstrzymanie wzbogacania, jak i przekazanie zapasu. Rosja wspiera irańskie stanowisko polityczne - Siergiej Ławrow, oferując przejęcie uranu, zastrzegł, że nie może to naruszać irańskiego prawa do pokojowego wzbogacania.

Równolegle Moskwa zapewnia Teheranowi osłonę dyplomatyczną. 9 września Rosja, wraz z Chinami i Nigrem, głosowała w Radzie Gubernatorów MAEA przeciwko rezolucji kierującej sprawę Iranu do Rady Bezpieczeństwa ONZ. Rezolucję przyjęto 23 głosami za, trzema przeciw i ośmioma wstrzymującymi się, co oznacza pierwsze od około 20 lat skierowanie sprawy Iranu do Rady. Rosyjskie i chińskie prawo weta nie podważa samej decyzji MAEA, ale może blokować nowe wiążące działania Rady Bezpieczeństwa.

Teheran nie traktuje jednak Moskwy bezkrytycznie. Władze irańskie odrzucały w różnych momentach wywóz uranu do Rosji, wskazując na możliwość rozcieńczenia materiału na miejscu pod nadzorem MAEA, choć według rzecznika Kremla Dmitrija Pieskowa przed wojną były gotowe przystać na rosyjską ofertę. Stanowisko irańskie może więc zmieniać się zależne od bieżącej sytuacji negocjacyjnej.

Ograniczenia tezy i ryzyka

Przedstawiona teza wymaga zastrzeżeń. Dane o liczebności rosyjskiego personelu pochodzą z wypowiedzi Lichaczowa, przekazywanych głównie przez media rosyjskie i irańskie, a sam Rosatom ma interes w eksponowaniu skali powrotu. Część decyzji może mieć też bardziej przyziemne źródło - planowe prace remontowe bloku 1 wymagają obecności rosyjskich specjalistów niezależnie od kalkulacji politycznych, a Lichaczow przedstawia zwiększanie obsady jako wykonanie zobowiązań kontraktowych.

Ryzyka pozostają znaczne. Elektrownia jądrowa w państwie objętym działaniami zbrojnymi stwarza zagrożenie dla bezpieczeństwa jądrowego nawet wtedy, gdy reaktor jest czasowo wyłączony, ponieważ na miejscu pozostaje paliwo jądrowe i wypalone. Według Lichaczowa na terenie elektrowni znajduje się około 70 ton paliwa jądrowego i 210 ton paliwa wypalonego. Grossi podkreślał też, że nawet budynki pomocnicze mogą mieścić urządzenia kluczowe dla bezpieczeństwa obiektu. Amerykańska blokada morska Iranu i napięcia w cieśninie Ormuz mogą komplikować dostawy urządzeń dla bloku 2, a rozbudowa irańskich projektów może skłonić Waszyngton do zaostrzenia sankcji wobec Rosatomu i jego partnerów.

W tych warunkach najbardziej prawdopodobny jest scenariusz konfliktu zamrożonego, w którym Rosjanie pozostają na miejscu w ograniczonej liczbie, a uruchomienie bloku 2, planowane wcześniej przez Iran na 2029 rok, ulega opóźnieniu. Nowa eskalacja mogłaby wymusić ponowną ewakuację. Z kolei porozumienie przewidujące udział Rosji w zagospodarowaniu irańskiego uranu, obecnie politycznie trudne po amerykańskiej odmowie, mogłoby uczynić z Moskwy jednego z uczestników systemu gwarancji ugody.

Wnioski dla reżimu nieproliferacji

Buszehr stwarza relatywnie niewielkie ryzyko proliferacyjne. Na mocy protokołu z 2005 roku Rosja dostarcza paliwo i zobowiązała się odbierać paliwo wypalone, co wraz z brakiem irańskiego zakładu przerobu wypalonego paliwa znacząco ogranicza możliwość pozyskania plutonu, choć przed wywozem paliwo przez lata przechowywane jest na miejscu. Załadunek paliwa w 2010 roku odbywał się pod nadzorem inspektorów MAEA. Model ten miał odebrać Iranowi argument o potrzebie własnego wzbogacania ze względu na bezpieczeństwo dostaw, czego Teheran nigdy nie przyjął.

Paradoks obecnej sytuacji polega na tym, że najbardziej przejrzysty element irańskiego programu odzyskuje rosyjską obsadę, podczas gdy MAEA njest w stanie prowadzić regularnej weryfikacji irańskich materiałów i obiektów jądrowych. Stwierdził to dyrektor generalny MAEA we wrześniowym raporcie dla Rady Gubernatorów, a Wielka Brytania, Francja, Niemcy i Stany Zjednoczone podkreśliły we wspólnym oświadczeniu, że agencja nie ma takiego dostępu od czerwca. Los około 440,9 kg uranu wzbogaconego do 60 proc., oszacowanego przez MAEA w czerwcu 2025 roku, pozostaje niezweryfikowany.

Powrót Rosatomu pokazuje, że rosyjski eksport jądrowy funkcjonuje jako instrument polityki zagranicznej odporne nawet w warunkach wojny i presji sankcyjnej. Rola korporacji w okupowanej Zaporoskiej Elektrowni Jądrowej, gdzie MAEA musiała we wrześniu wynegocjować siódme już lokalne zawieszenie broni, by umożliwić przywrócenie zasilania zewnętrznego, podważa jednak wizerunek Rosatomu jako odpowiedzialnego operatora i może stać się argumentem w europejskiej debacie o sankcjach wobec korporacji.

Na Bliskim Wschodzie zarysowuje się przy tym rywalizacja odmiennych modeli współpracy jądrowej. W modelu amerykańskim umowa 123 z Arabią Saudyjską, podpisana 22 lipca 2026 roku i przekazana Kongresowi w sierpniu, nie wymaga od Rijadu trwałej rezygnacji ze wzbogacania. Według doniesień medialnych przewiduje się wspólne studium możliwości takiej współpracy, po którym amerykańskie firmy mogłyby zbudować w Królestwie zakład wzbogacania (pełny tekst umowy nie został opublikowany). W modelu rosyjskim dostawca bierze na siebie zarówno paliwo, jak i polityczną osłonę odbiorcy. Który z nich okaże się atrakcyjniejszy dla państw regionu, zależeć będzie w znacznej mierze od tego, czy Rosja odegra rzeczywistą rolę w rozwiązaniu irańskiego kryzysu.

Źródła:

Al Jazeera. (2025, 26 września). Iran and Russia sign $25bn nuclear plant deal. https://www.aljazeera.com/news/2025/9/26/iran-and-russia-sign-25bn-nuclear-plant-deal

Al-Monitor. (2026, 15 kwietnia). Kremlin says US has rejected its proposal that Russia take Iranian uranium stocks. https://www.al-monitor.com/originals/2026/04/kremlin-says-us-has-rejected-its-proposal-russia-take-iranian-uranium-stocks

Al-Monitor. (2026, 9 września). IAEA board refers Iran to UN Security Council. https://al-monitor.com/originals/2026/09/iaea-board-refers-iran-un-security-council

Arab News. (2026, 6 kwietnia). Grossi says strikes near Iran nuclear power plant „must stop”. https://www.arabnews.pk/node/2638992

Axios. (2026, 13 marca). Scoop: Trump rejected Putin offer to move Iran’s uranium to Russia. https://www.axios.com/2026/03/13/iran-nuclear-uranium-trump-russia-putin

Bernama. (2026, 5 września). IAEA-brokered ceasefire takes effect for power line repairs at Zaporizhzhia nuclear plant, Ukraine. https://bernama.com/en/region/news.php?id=2603419

CNN/Ada Derana. (2026, 15 kwietnia). Russia renews offer to receive Iran’s enriched uranium. https://www.adaderana.lk/news/121267/russia-renews-offer-to-receive-irans-enriched-uranium

GOV.UK. (2026, 10 września). Implementation of the NPT Safeguards Agreement in Iran: Quad statement to the IAEA Board of Governors, September 2026. https://www.gov.uk/government/speeches/implementation-of-the-npt-safeguards-agreement-in-iran-quad-statement-to-the-iaea-board-of-governors-september-2026

Iran International. (2026, 4 kwietnia). No radiation rise after strike near Bushehr nuclear plant, IAEA says. https://www.iranintl.com/en/202604046031

Iran Watch. (2026, 7 września). IAEA Director General’s introductory statement to the Board of Governors. https://www.iranwatch.org/node/14244

LIGA.net. (2025). Iran signs a large-scale agreement with Russia to build a new nuclear power plant for $25 billion. https://biz.liga.net/en/tek/news/iran-signs-a-large-scale-agreement-with-russia-to-build-a-new-nuclear-power-plant-for-25-billion

NEI Magazine. (2026, 11 sierpnia). Bushehr workforce set for expansion. https://www.neimagazine.com/news/bushehr-workforce-set-for-expansion/

News On AIR. (2026, 10 września). IAEA refers Iran to UNSC over nuclear non-compliance. https://newsonair.gov.in/iaea-refers-iran-to-unsc-over-nuclear-non-compliance/

Novaya Gazeta Europe. (2026, 3 marca). Raboty na AES „Bushehr” v Irane priostanovleny, zayavili v „Rosatome” [Rosatom: prace w EJ Buszehr wstrzymane]. https://novayagazeta.eu/amp/articles/2026/03/03/raboty-na-aes-busher-v-irane-priostanovleny-zaiavili-v-rosatome-news

NucNet. (2026, 23 lipca). US signs landmark nuclear deal with Saudi Arabia. https://www.nucnet.org/news/us-signs-landmark-nuclear-deal-with-saudi-arabia-7-4-2026

Oman Observer. (2026). IAEA: Stop strikes near Iran nuclear power plant. https://www.omanobserver.om/article/1187405/world/region/iaea-stop-strikes-near-iran-nuclear-power-plant

Press TV. (2026, 23 września). Russia’s Rosatom increases workforce at Iran’s Bushehr Nuclear Plant. https://www.presstv.co.uk/Detail/2026/09/23/776842/Iran-Russia-Rosatom-Likhachev-Bushehr-Nuclear-Plant-staff-US

Pulse 2.0. (2026). U.S. and Saudi Arabia sign 30-year multibillion-dollar civil nuclear agreement. https://pulse2.com/u-s-and-saudi-arabia-sign-30-year-multibillion-dollar-civil-nuclear-agreement/

Shafaq News. (2026, 16 października). Rosatom plans staff increase at Iran’s Bushehr plant. https://shafaq.com/en/World/Rosatom-plans-staff-increase-at-Iran-s-Bushehr-plant

TASS. (2026, 2 września). Employees return to work at Iran’s Bushehr nuclear site as situation calms: Rosatom chief. https://tass.com/economy/2181191

The Christian Science Monitor. (2005, 28 lutego). Russia fuels Iran’s atomic bid. https://www.csmonitor.com/2005/0228/p06s01-woeu.html

The Moscow Times. (2026, 28 lipca). Russia says it can take Iran’s enriched uranium. Will that happen? https://www.themoscowtimes.com/2026/07/28/russia-says-it-can-take-irans-enriched-uranium-will-that-happen

The New Arab. (2026, 14 marca). Trump rejects Putin’s proposal to move Iranian enriched uranium to Russia. https://www.newarab.com/news/trump-rejects-proposal-move-irans-enriched-uranium-russia

The Times of Israel. (2026, 8 października). Iran nuclear chief says country won’t abandon enrichment or hand over its uranium. https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-nuclear-chief-says-country-wont-abandon-enrichment-or-hand-over-its-uranium/

Torre News. (2026, 16 kwietnia). US turned down Russian offer to take Iran’s enriched uranium: Kremlin. https://torre.news/us-turned-down-russian-offer-to-take-irans-enriched-uranium-kremlin

USNI News. (2026, 13 lipca). U.S. reinstates naval blockade in Strait of Hormuz. https://news.usni.org/2026/07/13/u-s-reinstates-naval-blockade-in-strait-of-hormuz

Vesti.ru. (2026, 11 października). Rosatom vernul na AES „Busher” uže 135 sotrudnikov [Rosatom przywrócił do EJ Buszehr już 135 pracowników]. https://vesti.ru/ns/likhachev-chislo-sotrudnikov-rosatoma-na-aehs-busher-uvelicheno-do-135-chelovek

WANA. (2026, 10 lipca). Russia’s Rosatom begins returning staff to Bushehr Nuclear Power Plant. https://wanaen.com/russias-rosatom-begins-returning-staff-to-bushehr-nuclear-power-plant/

World Nuclear News. (2010). Fuel loading starts at Bushehr 1. https://world-nuclear-news.org/articles/fuel-loading-starts-at-bushehr-1

World Nuclear News. (2026, 11 maja). Rosatom continuing work for Iran’s Bushehr units 2 and 3. https://world-nuclear-news.org/articles/rosatom-continuing-work-on-irans-bushehr-units-two-and-three

World Nuclear News. (2026, 10 sierpnia). Rosatom staff begin returning to Iran’s Bushehr nuclear plant. https://www.world-nuclear-news.org/articles/rosatom-staff-returning-to-irans-bushehr-nuclear-plant

Yahoo News. (2026). Moscow raises alarm for Iran’s Bushehr nuclear power plant. https://www.yahoo.com/news/articles/moscow-raises-alarm-irans-bushehr-142833330.html

*Stan na 18 października 2026 roku

Źródło zdjęcia: Hossein Ostovar / Tasnim News Agency, CC BY 4.0, via Wikimedia Commons, https://newsmedia.tasnimmedia.com/Tasnim/Uploaded/Image/1395/06/20/13950620163135538616394.jpg