Elektrownia nad Bałchaszem jako fundament długoterminowej zależności Kazachstanu od Rosji

Od Semipałatyńska do Bałchaszu

Kazachstan ma wyjątkowo trudne dziedzictwo jądrowe. Na poligonie semipałatyńskim w latach 1949–1989 przeprowadzono 456 radzieckich prób jądrowych. Jedyny reaktor energetyczny kraju, BN-350 na neutronach prędkich w Aktau nad Morzem Kaspijskim, oprócz wytwarzania energii elektrycznej zasilał instalację odsalania wody morskiej. Wyłączono go w 1999 roku. O powrocie do atomu przesądziły rosnące zapotrzebowanie na energię, przestarzałe elektrownie węglowe i konieczność importu energii elektrycznej, głównie z Rosji. Ze względu na społeczną wrażliwość tematu o budowie rozstrzygnięto w referendum. 6 października 2024 roku ponad 71 proc. głosujących poparło projekt.

W czerwcu 2025 roku Rosatom został wybrany na lidera międzynarodowego konsorcjum, które ma zbudować elektrownię. Wyprzedził chińską CNNC, francuski EDF i koreański KHNP. W sierpniu 2025 roku rozpoczęto badania lokalizacyjne w pobliżu wsi Ułken. 28 maja 2026 roku, podczas wizyty państwowej Władimira Putina w Astanie, strony podpisały trzy dokumenty: porozumienie międzyrządowe o zasadach i warunkach współpracy przy projekcie, umowę o rosyjskim kredycie eksportowym oraz plan współpracy w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i radiacyjnego na lata 2026–2030.

Wrześniowy kontrakt czyni Rosatom odpowiedzialnym za całą inwestycję, od projektu po rozruch i przekazanie obiektu zamawiającemu. Z kwoty 16,4 mld dolarów około 14,4 mld przypada na same bloki. Pozostałe około 2 mld to infrastruktura, systemy ochrony fizycznej i paliwo na okres gwarancyjny. Kazachstan wniesie też wkład własny: projekt budżetu państwa na lata 2027–2029 przewiduje 818,3 mld tenge (około 1,7 mld dolarów) na dokapitalizowanie KAES. Wydanie licencji na lokalizację i rozpoczęcie budowy zaplanowano na 2027 rok.

Na czym polega zależność od Rosji?

Zależność ma co najmniej cztery wymiary. Pierwszy jest finansowy. Rosyjski kredyt eksportowy działa według prostego schematu: Moskwa pożycza pieniądze, które wracają do rosyjskich przedsiębiorstw, a odbiorca spłaca dług przez dziesięciolecia z przychodów ze sprzedaży energii. Warunków kredytu nie ujawniono. Strona kazachska nazywa je jedynie bardzo korzystnymi. Agencja Energii Atomowej zapewniała już w sierpniu 2025 roku, że rosyjskie środki pójdą głównie na urządzenia o długim cyklu produkcji, takie jak reaktor, wytwornice pary i główne pompy cyrkulacyjne. Materiały budowlane i siła robocza mają w miarę możliwości pochodzić z Kazachstanu.

Drugi wymiar to paliwo. W przypadku największego producenta uranu na świecie jest to swoisty paradoks. Kazachstan nie dysponuje przemysłowymi zakładami konwersji i wzbogacania uranu na potrzeby pełnego krajowego cyklu paliwowego. Zakład Ulba-FA, wspólne przedsięwzięcie Zakładów Metalurgicznych Ulba i chińskiego CGN, osiągnął zdolność produkcyjną 200 ton nisko wzbogaconego uranu rocznie w postaci zestawów paliwowych. Wytwarza zestawy AFA 3G z wykorzystaniem technologii Framatome dla chińskich elektrowni; nie są to zestawy przeznaczone dla reaktorów WWER. Tymczasem porozumienie międzyrządowe przewiduje współpracę z Rosją przez cały okres pracy elektrowni, w tym serwis i dostawy paliwa.

Trzeci wymiar jest kadrowy. Podczas lipcowego spotkania z Putinem w Omsku prezydent Kasym-Żomart Tokajew podkreślał, że projekt ma służyć szkoleniu kazachskich specjalistów z pomocą Rosji. Rosyjskie wsparcie szkoleniowe może więc istotnie wpływać na przygotowanie pierwszego pokolenia kazachskich kadr jądrowych, choć nie przesądza samo w sobie o wyłącznym przyjęciu rosyjskich standardów.

Czwarty wymiar jest regulacyjny. Plan współpracy w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i radiacyjnego na lata 2026–2030 tworzy formalny kanał współpracy rosyjskich i kazachskich instytucji regulacyjnych, ale sam w sobie nie dowodzi, że Rosja uzyskała wpływ na decyzje kazachskiego dozoru.

Wielowektorowość w wersji jądrowej

W energetyce jądrowej Astana stosuje tę samą logikę równoważenia co w dyplomacji. Ogłaszając w czerwcu 2025 roku wybór Rosatomu, wskazała jednocześnie CNNC jako lidera konsorcjum dla drugiej elektrowni. W praktyce rozdzieliła role między dwa mocarstwa w kolejnych projektach, choć nie było to jedno postępowanie przetargowe. Zgodnie z uchwałą rządu z 26 stycznia 2026 roku druga elektrownia powstanie obok pierwszej, w tym samym rejonie żambylskim. Według doniesień medialnych chińska korporacja ma zbudować także trzecią. Przyjęta w kwietniu 2026 roku strategia rozwoju przemysłu jądrowego przewiduje co najmniej trzy elektrownie do 2050 roku i rozważa budowę czwartej. Dopuszcza też małe reaktory modułowe w jednym z projektów, co zostawia wąskie, ale realne pole dla dostawców zachodnich.

Równowagę wzmacnia kapitał nieproliferacyjny. Kazachstan przekazał Rosji odziedziczone po ZSRR głowice jądrowe. W 1994 roku, w ramach operacji Sapphire, oddał Stanom Zjednoczonym około 600 kg wysoko wzbogaconego uranu z Zakładów Metalurgicznych Ulba. Jest stroną Traktatu o zakazie broni jądrowej oraz podpisanego w 2006 roku w Semipałatyńsku traktatu o strefie wolnej od broni jądrowej w Azji Centralnej. W Zakładach Ulba działa też bank nisko wzbogaconego uranu MAEA.

Kazachstan próbuje również odgrywać rolę dyplomatyczną. 11 maja 2026 roku Tokajew zadeklarował gotowość pomocy w rozwiązaniu irańskiego kryzysu jądrowego w geście dobrej woli, pod warunkiem zawarcia i wdrożenia porozumień międzynarodowych. Czyni to z Astany potencjalnego konkurenta Moskwy, która także zabiega o rolę technicznego partnera ewentualnej ugody. Kazachstan dba przy tym o wiarygodność wobec MAEA. W dniach 12–15 października 2026 roku eksperci MAEA pomagali w Astanie przygotować raport samooceny przed Zintegrowanym Przeglądem Infrastruktury Jądrowej (INIR) dla drugiej fazy programu. Przegląd obejmuje 19 obszarów, od dozoru po finansowanie i kadry.

Ryzyka i ograniczenia tezy

Teza o trwałej zależności wymaga zastrzeżeń. Kredyt eksportowy nie jest wyłącznie rosyjskim narzędziem nacisku, lecz standardowym instrumentem w eksporcie reaktorów. Kazachstan ma też istotne atuty: pozycję największego producenta uranu, chińską alternatywę oraz ambicję przejęcia kontroli nad cyklem paliwowym elektrowni. Według doniesień ta ostatnia kwestia była jednym ze spornych punktów w negocjacjach z Rosatomem. Ewentualna produkcja paliwa do reaktorów WWER w Kazachstanie osłabiłaby najważniejszy instrument rosyjskiego wpływu. Ocenę skali zależności utrudnia jednak brak informacji o warunkach finansowania, przez co analiza musi się opierać głównie na deklaracjach obu stron.

Astana potrafi z tych atutów korzystać. 7 października 2026 roku nadzwyczajne walne zgromadzenie Kazatompromu zatwierdziło kontrakt na sprzedaż koncentratu uranowego chińskiej państwowej spółce SNURDC (88,63 proc. głosów za). Umowy na dostawy uranu dla Uranium One Group, należącej do Rosatomu, nie zatwierdzono, ponieważ akcjonariusze reprezentujący 88,34 proc. głosów wstrzymali się od głosu. Przy dominującej pozycji państwowego funduszu Samruk-Kazyna w akcjonariacie spółki trudno uznać to za przypadek. Decyzja nie dotyczy bezpośrednio elektrowni, ale pokazuje, że Astana jest gotowa wykorzystywać przewagę surowcową także wobec Moskwy.

Głównym ryzykiem nie jest zerwanie projektu, lecz opóźnienia i rosnące koszty, które pogłębiałyby zależność od rosyjskiego finansowania. Pierwsze sygnały już widać. W maju 2026 roku koszt szacowano na około 15 mld dolarów, a po podpisaniu porozumień międzyrządowych na 16,4–16,5 mld. Uruchomienie pierwszego bloku pierwotnie planowano na 2034 rok. W maju Rosatom mówił o połowie lat 30., 3 września Satkalijew wskazał 2037 rok, a w doniesieniach z połowy października pojawia się już przedział 2037–2038. Drugi blok ma ruszyć 8–10 miesięcy po pierwszym.

Do tego dochodzą możliwe szersze sankcje wobec Rosatomu i rosyjskich banków, pamięć Semipałatyńska oraz obawy ekologów o jezioro Bałchasz. Pojawiają się też wątpliwości ekonomiczne. Minister energii Jerłan Akkenżenow zapowiadał, że dzięki nowym mocom wytwórczym Kazachstan pozbędzie się deficytu energii elektrycznej do końca pierwszego kwartału 2027 roku, a do 2029 roku osiągnie trwałą nadwyżkę. Nastąpi to więc na długo przed uruchomieniem elektrowni jądrowej. Mimo tych ryzyk najbardziej prawdopodobny scenariusz to utrzymanie projektu przy kolejnych renegocjacjach i dodatkowych transzach kredytu. Jego zamrożenie wymagałoby ostrego kryzysu w relacjach z Moskwą i oznaczałoby przyspieszenie projektów chińskich.

Wnioski dla regionu i Europy

Bałchasz wpisuje się w szerszy wzorzec. Rosatom realizuje projekty pierwszych elektrowni jądrowych zarówno w Kazachstanie, jak i w Uzbekistanie. W uzbeckim obwodzie [wilajecie] dżyzackim 4 czerwca 2026 roku wylano beton pod płytę fundamentową małego bloku z reaktorem RITM-200N. Nie należy jednak utożsamiać tej ceremonii z formalnym rozpoczęciem budowy według standardu tzw. pierwszego betonu w budynku bezpieczeństwa. Elektrownia o łącznej mocy około 2,1 GW ma się składać z dwóch bloków WWER-1000 i dwóch małych bloków RITM-200N. 21 sierpnia Kazachstan i Uzbekistan uzgodniły w Taszkencie kierunki współpracy w zakresie monitoringu środowiskowego i oceny skutków transgranicznych. W regionie, w którym woda jest zasobem szczególnie wrażliwym, ma to znaczenie wykraczające poza energetykę. Mimo wojny i sankcji Rosja utrwala w ten sposób wpływy w infrastrukturze krytycznej Azji Centralnej na całe pokolenie. Najbardziej widoczną przeciwwagą pozostają Chiny, choć potencjalne pole współpracy zachodnich dostawców obejmuje także technologie małych reaktorów modułowych.

Dla Europy płyną z tego dwa wnioski. Po pierwsze, sam Rosatom nie został objęty unijnymi sankcjami sektorowymi. 12 października 2026 roku Rada UE przyjęła dodatkowe wpisy na listy sankcyjne, natomiast 22. pakiet sankcji był wówczas dopiero zapowiadany, a nie przyjęty. Pozwala to Moskwie budować długoterminowe zależności poza Europą i osłabia politykę izolowania Rosji. Po drugie, Unia Europejska, choć rozwija współpracę z Azją Centralną, nie przedstawiła dotąd w regionie oferty jądrowej zdolnej konkurować z rosyjską i chińską. Francuski EDF i koreański KHNP przegrały w Kazachstanie z ofertami opartymi na państwowym finansowaniu. Otwarty pozostaje segment małych reaktorów, uwzględniony w kazachskiej strategii. Od tego, czy zachodni dostawcy go wykorzystają, w dużej mierze zależy, czy energetyka jądrowa Azji Centralnej będzie w kolejnych dekadach domeną wyłącznie Moskwy i Pekinu.

Źródła:

Atommedia. (2026, 4 czerwca). Presidents of Russia and Uzbekistan mark launch of construction of Uzbekistan’s first NPP. https://atommedia.online/en/press-releases/prezidenty-rossii-i-uzbekistana-dali-start-stroitelstvu-pervoy-aes-v-uzbekistane/

Bes.media. (2026, 28 maja). Rosatom nazval sroki aktivnoj strojki pervoj AES v Kazahstane [Rosatom podał terminy budowy pierwszej elektrowni jądrowej w Kazachstanie]. https://bes.media/news/rosatom-nazval-sroki-aktivnoy-stroyki-pervoy-aes-v-kazahstane-a01d15/

Cyprus Mail. (2026, 28 maja). Russia signs $16.5 billion deal to build first nuclear power plant in Kazakhstan. https://www.cyprus-mail.com/2026/05/28/russia-signs-16-5-billion-deal-to-build-first-nuclear-power-plant-in-kazakhstan

Eurasianet/OilPrice.com. (2026, 25 maja). Kazakhstan’s first nuclear plant faces more delays. https://oilprice.com/Alternative-Energy/Nuclear-Power/Kazakhstans-First-Nuclear-Plant-Faces-More-Delays.amp.html

Fergana Agency. (2026, 29 maja). Russia and Kazakhstan sign $16.5 billion nuclear plant deal. https://en.fergana.agency/news/146901/?country=kz

Haidar, A. (2026, 19 maja). Kazakhstan signals nuclear diplomacy role as Iran uranium dispute intensifies. The Times of Central Asia. https://timesca.com/kazakhstan-signals-nuclear-diplomacy-role-as-iran-uranium-dispute-intensifies/

Hill Dickinson. (2026). EU approves 22nd package of sanctions against Russia. https://www.hilldickinson.com/our-view/articles/eu-approves-22nd-package-of-sanctions-against-russia/

Hronika.kz. (2026, 3 września). Rosatom signs contract to build nuclear power plant in Kazakhstan. https://hronika.kz/?p=18424

ICE Almaty. (2025, 16 czerwca). China to build second NPP in Kazakhstan. Agenzia ICE. https://aziendeaccordi.ice.it/it/news/notizie-dal-mondo/286245

ICE Almaty. (2026, 27 lipca). Tokayev reports progress on Kazakhstan’s first nuclear power plant project. Agenzia ICE. https://www.ice.it/it/news/notizie-dal-mondo/306720

Interfax. (2026, 28 maja). Kazakhstan’s 1st NPP construction to cost $16.4 bln. https://interfax.com/newsroom/top-stories/117824/

Jalolova, S. (2026, 25 sierpnia). Uzbekistan and Kazakhstan coordinate on nuclear plant safety. The Times of Central Asia. https://timesca.com/uzbekistan-and-kazakhstan-coordinate-on-nuclear-plant-safety/

Kazatomprom. (2026, 8 października). Voting results of the EGM of shareholders. https://www.investegate.co.uk/announcement/rns/joint-stock-company-national-atomic-company-kazatomprom--kap/voting-results-of-the-egm-of-shareholders/9812299

Kursiv Media. (2026, 8 października). Kazatomprom rejects deal with Russia’s Uranium One, approves contract with China. https://kz.kursiv.media/en/2026-10-08/engk-tank-kazatomprom-rejects-deal-with-russias-uranium-one-approves-contract-with-china/

Lepič, L. (2026, 2 czerwca). Russia to build Kazakhstan’s first nuclear power plant, with Russian loan covering most of the $16.5 billion cost. oEnergetice.cz. https://oenergetice.cz/en/power-plants-worldwide/russia-to-build-kazakhstans-first-nuclear-power-plant-with-russian-loan-covering-most-of-the-16-5-billion-cost

Nuclear Threat Initiative. (b.d.). Central Asia Nuclear-Weapon-Free-Zone (CANWFZ). https://www.nti.org/education-center/treaties-and-regimes/central-asia-nuclear-weapon-free-zone-canwz/

OilPrice.com. (2025). Kazakhstan forges nuclear deals with Russia and China. https://oilprice.com/Energy/Energy-General/Kazakhstan-Forges-Nuclear-Deals-with-Russia-and-China.amp.html

Pokidaev, D. (2026, 3 lutego). Kazakhstan has selected a site for its second nuclear power plant. The Times of Central Asia. https://timesca.com/kazakhstan-has-selected-a-site-for-its-second-nuclear-power-plant/

Pokidaev, D. (2026, 13 października). IAEA helps Kazakhstan prepare for nuclear infrastructure review. The Times of Central Asia. https://timesca.com/kazakhstan-nuclear-infrastructure-review/

Primeminister.kz. (2026, 14 stycznia). Olzhas Bektenov holds a meeting on the generation of new capacities to address the energy deficit. https://primeminister.kz/en/news/k-koncu-pervogo-kvartala-2027-goda-kazaxstan-perestanet-byt-energodeficitnoi-stranoi-minenergo-30961

Sputnik Kazachstan. (2026, 3 września). Vvod v ekspluataciju pervogo bloka AES v Kazahstane planirujut v 2037 godu: Satkaliev [Uruchomienie pierwszego bloku elektrowni jądrowej w Kazachstanie planowane na 2037 rok: Satkalijew]. https://ru.sputnik.kz/20260903/vvod-v-ekspluatatsiyu-pervogo-bloka-aes-v-kazakhstane-planiruyut-v-2037-godu---satkaliev-66337056.html

The Insider. (2026, 28 maja). Putin and Tokayev sign agreement for Russia to build Kazakhstan’s first nuclear power plant. https://theins.org/en/news/293128

The Qazaqstan Monitor. (2026, 5 lutego). Second nuclear power plant to be built in Almaty region. https://en.qazmonitor.com/news/3227/second-nuclear-power-plant-to-be-built-in-almaty-region

The Times of Central Asia. (2025, 13 sierpnia). Kazakhstan details use of Russian loan for first nuclear power plant. https://timesca.com/kazakhstan-details-use-of-russian-loan-for-first-nuclear-power-plant/

The Times of Central Asia. (2026, 3 września). Kazakhstan nuclear power plant contract signed with Rosatom. https://timesca.com/kazakhstan-nuclear-power-plant-rosatom-contract/

World Nuclear News. (2026, 20 kwietnia). Kazakhstan strategy considers four nuclear power plants. https://world-nuclear-news.org/articles/kazakhstan-strategy-considers-four-nuclear-power-plants

World Nuclear News. (2026, 3 września). Rosatom signs EPC contract for Kazakhstan nuclear plant. https://www.world-nuclear-news.org/articles/rosatom-signs-epc-contract-for-kazakhstan-nuclear-plant

Stan na: 18 października 2026 roku

Źródło zdjęcia: NASA 2024, https://www.nasa.gov/image-detail/gmt222_ehdc7-files_1162-3/